چکیده:
میرعلی تبریزی را واضع خط نستعلیق در سدۀ هشتم دانسته‏اند. در این مقاله، احوال و آثار یکی از پیشکسوتان خط نستعلیق، جعفر تبریزی (859-785 ق)، معرفی می‏گردد. در بسیاری از متون و رسالات کهن، وی را دومین استاد بزرگ این قلم بشمار آورده‏اند. جعفر در اوایل سدۀ نهم هجری به پایتخت تیموریان، هرات، مهاجرت می‏کند و با حمایت بایسنغر (837-802 ق) در آثار مکتوبِ سال 824 و پس از آن، از نسبت «بایسنغری» در رقم‏هایش بهره‏مند می‏گردد. جعفر به ارجمندترین مقام هنری زمانۀ خویش یعنی منصب کتابداری کتابخانۀ بایسنغر دست می‏یابد و در کنار مسئولیتی چنین خطیر، آثار نفیسی چون: گلستان سعدی، شاهنامۀ فردوسی، دیوان حسن دهلوی و دیوان حافظ را کتابت می‏کند. مهارت و چابکدستی جعفر تبریزی را در خطوط هفتگانه نیز ستوده‏اند و استادانی چون: عبدالله طبّاخ هروی (در خطوط ششگانه) و عبدالحی منشی (در تعلیق) را از شاگردان وی دانسته‏اند.
جعفر پس از درگذشت بایسنغر (در 837 ق) همچون بسیاری از اهل هنر سوگوار می‏گردد و با فراهم آوردن مرثیه‏های تنی چند از سخنوران در این باره، جنگی نفیس را به محضر شاهرخ تقدیم می‏دارد. در این جنگ که به خط نستعلیق اظهر تبریزی است، سروده‏های تأثرانگیزی از جعفر نیز نقش پذیرفته است.
بسیاری از خوشنویسان سدۀ نهم همچون جعفر تبریزی و معروف تبریزی (بغدادی- ف830 ق) در حقیقت تربیت یافتۀ سدۀ هشتم و پروردۀ خاک پاک تبریز و پلی میان هنر تبریز و هرات بشمار می‏روند.
*
جعفر تبریزی در حدود سال 785 ق در تبریز چشم به جهان گشود. در رقم نسخه‏ای از مثنوی خسروشیرین و نیز کلیات همام تبریزی، نام پدر خود را «علی» نوشته است. به گمان وی در دورۀ حکومت جلال‏الدین میرانشاه (پسر تیمور) در آذربایجان (810-807 ق) به دربار راه می‏یابد. وی تا سال‏های 820 ق خود را «جعفر الحافظ التبریزی» می‏خواند و به حافظ قرآن بودن خویش افتخار می‏کند. وی در این سال‏ها به یزد سفری می‏کند (حدود 820 ق) و مدتی در این شهر رحل اقامت می‏افکند.
با رونق یافتن هنرش در سال‏های بعد تصمیم می‏گیرد راهی هرات، پایتخت تیموریان، شود. وی در این شهر مورد تشویق و حمایت بایسنغر بن شاهرخ (837-802 ق) قرار می‏گیرد و به همین مناسبت در بیشتر آثار 824 ق و پس از آن، خود را «جعفر البایسنغری» معرفی می‏کند.
جعفر در زندگی هنری‏اش به مناصبِ مناسبی همچون کتابداری کتابخانۀ بایسنغر می‏رسد. ریاست کتابخانه را می‏توان مهم‏ترین و کلیدی‏ترین جایگاه هنری دانست؛ چرا که رییس کتابخانۀ شاهی می‏توانست در چگونگی انجام و کیفیت آثار هنری تولید شده، نقش تعیین‏کننده‏ای داشته باشد. انتخاب و نظارت بر کار مصوِّران (نقاشان) مذهّبان، وصّالان، قطّاعان، مجلّدان و... آن هم در هراتِ هنر، مقام شایسته‏ای برای وی بوده است و با مشاهدۀ آثار فراهم آمدۀ این کتابخانه که اکنون برجای است و مراجعه به تذکره‏ها و منابع در می‏یابیم که وی از انجام مسئولیتی چنین خطیر سرافراز بیرون آمده است.
نسخه‏ای از «عرضه داشت» به خط جعفر تبریزی در مرقّع فاتح موزۀ توپ‏قاپی سرای استانبول وجود دارد که در واقع گزارش کار هنرمندان کتابخانه به بایسنغر میرزا است. در این عرضه داشت، نام و مراحل کاری بیست و سه تن از هنرمندان خوشنویس، نقاش، مذهِّب، مجلِّد، جدول‏کش و... بیان شده است.
جعفر پس از درگذشت بایسنغر تحت حمایت میرزا علاءالدوله، فرزند وی، می‏آید. اگر قطعه‏ای با رقم و تاریخ: «جعفر 859» را اصیل و از او بپنداریم، وی تا این سال زنده بوده و بیش از هفتاد سال زیسته است.

شاعری جعفر
برخی از تذکره‏ها، طبع موزون جعفر را ستوده و اشعاری را به نام او نقل کرده‏اند و یادآور شده‏اند که تخلّصش «جعفر» بوده است. از آن جمله است:
بـا فلـک دوش بــه خلـوت گلـه‏ای می‏کـردم/  کـه مـرا از کـرم تــو سبـب حرمـان چیسـت
این همه جور تـو با فاضل و دانا ز چه روست/  وین همه لطف تـو با بی‏هنـر و نـادان چیسـت
فلـکـم گـفت کــه ای خســرو اقلیــم هـنـر/  بـا مَنَت بیهـده ایـن مشغلـه و افغـان چیسـت
شکر کن شکر که در معرض فضلی که تراست/  گنج قـارون چـه بـود مملکت خاقان چیسـت1
بایسنغر ، شاهزادۀ تیموری، از بزرگترین حامیان هنری و بویژه حامیان خط و خوشنویسی بشمار میرود. درگذشت بایسنغر (837 ق) برای تمام هنرمندان هرات و به ویژه هنرمندان کتابخانۀ شاهی، فاجعه‏ای بزرگ بود. در این میان هنرمندی چون جعفر که به اوج توانایی در ادارۀ کتابخانه و تولید نسخه‏های خطی رسیده بود و از نزدیکانِ بایسنغر بشمار می‏رفت، بسیار اندوهگین و افسرده گشت. گروهی از شاعران، تصمیم می‏گیرند تا جُنگی حاوی مرثیه‏هایشان را در قالب تسلیت‏نامه‏ای به حضور شاهرخ (پدر بایسنغر) ارائه کنند. در نسخۀ خطی این سفینه که به خط نستعلیق اظهر تبریزی (و محفوظ در کتابخانۀ ملی تبریز) است، سروده‏هایی از یازده سخنور کتابت شده که نام ایشان از این قرار است: کمال‏الدین جعفر الشهیر بخطاط/ مولانا زاهدی/ مولانا جلال کرمانی/ امیرجلال الدین یوسف المشتهر به امیری/ مولانا لطفی/ مولانا ولی/ مولانا آصفی/ مولانا واحدی/ منشی/ مولانا زین الدین/ محمد جرده
«در این اشعار و مراثی به محضر شاهرخ اظهار تسلیت نموده با تألیف و تحسّر از فوت میرزا بایسنغر و از کج‏رفتاری‏های روزگار سخن گفته‏اند. ضمناً به بعضی از تشکیلات و اوضاع دربار بایسنغر و اجتماع شعرا و خطاطین و استنساخ کتب و نقاشی‏ها و مهمان‏نوازی‏های آن شاهزاده اشاره نموده و اظهار تأسف می‏نمایند.» سروده‏های جعفر تبریزی در نسخۀ یاد شده 73 بیت است که گزیده‏ای از آن چنین است:
«عـرصـۀ آفــاق را ای چـــرخ ویــران کــرده‏ای / کـعبـه اقـبـال را بـــا خــاک یکـســان کــرده‏ای
مـــاه اوج سلـطـنـت را در حـضـیض افـکنـده‏ای / مـهــر را از آتـش ایــن غـــم فــروزان کــرده‏ای
ساختی مصـر خـراسـان را سیـه چـون ملـک هنـد/ خلــق را نیلـی بسـر بــر تــن سیـه زان کــرده‏ای
گـرچـه مــردن بــود دشوار این زمان از هجر شاه / مـردنِ دشــوار را بـــر خـلــق آســان کـــرده‏ای
نقــد جــان شــاه عـالـم در شــب ای دزد اجــل/ بـرده‏ای از تــرس جـان در خـاک پنهان کــرده‏ای
داشتـی او را بــه جــای جـان خویـش و اقــربــا / من چه جویم از تو چون با جان خویش آن کرده‏ای
گِــرد زلـف مشکبــارش گَــرد غــم افشانــده‏ای/ مـن چه گـویم آنچـه بــا جمعی پریشـان کـرده‏ای
تختـۀ تابـوتـش از پیــونـد بـیـد و ســـرو شـــد/ کـــز قــد او بـیـد را سـرو خـرامــان کـــرده‏ای
گـر سیـه چشمـان بگرینـد از غمـش نبـود عجـب/ زانـکـه بــادام سـیـه در خــاک ریــزان کــرده‏ای
آن محمـد خُلــق را تــا بــردی از صـدر جــلال/ چــون اویسم در قَـرَن مهجور و حیـران کــرده‏ای
                 بـر رضـایـات میـل مشهـد کــرد سلطـان از هـراه/ من چه گویم قصد [...]5
بـایسنـغر خســرو ایــران و تــوران درگــذشــت/ سیل اشک مــا ز سر بگذشت بشنو سرگــذشــت
*
شـهــریـارا تـــا بــرفـتـی از ســر اهــل هـنـــر/ شـد کتـاب صبـر مــا ابـتــر ورق زیـــر و زبـــر
یـافتـی از لطـف شـه هــر کهنـه خطّـی عمـر نــو/ بشکنـد پشتـش کنـون چـون رفـت پشتیـوان ز سر
از مـرقـع نـالــه‏هــا آیـــد بگــوش جــان مـــرا/ صـورت بیـجـان مگـر گشتـند از ایـن غـم باخبـر
خـوانــدن اشعـار بی‏معنی شـد و صـورت حــرام /پـادشـاه صـورت و معنـی ز عـالــم شــد مـگــر
چـون پریشان گشت و ابتـر جُنگ بعد از فوتِ شاه /گـو مـرقّـع از کبــود اکنـون مرقـع کــن بــه بــر
قـطعــۀ یـــاقــوت دادی قـطعــۀ یــــاقــوت را/ صیرفی کــو تــا شناسد لعـل و یـاقـوت از حجـر
گشت خط منسـوخ و صورتگر بجان درمانده است/ چـون عطا نبـود دگـر جـدول کِـش از خون جگر
داشتــی صـد بــرگ جلــد نسخه هــا از زر کنــون/ ای مـذهِّـب مشکلــت از زر نگـــردد حـل دگــر
زیـن قیــامت حشـر اجسـادِ صـور بـر عکس شـد /صـورت جانبخـش سلطـان نیـز بیجـان چـو صُوَر
می‏نـویسم جنـگ و دردم میشـود تـر ز آب چشـم/ کـرده‏ام بعـد از تـو شـاهـا خـط خــود را خـوبتـر
بـود دولـت خـانــه‏زاد بــابـت ای سلـطان عصـر/ گشتــه[ای] شاهـا بـه دولتخـانه ساکن زیـن گـذر
بــر خـط جعفـر همی پاشـنـد زر زان وجــه شـد/ نــام زرّ جـعفـری در جـملـــه عـالـم مشـتـهـــر
هــر کــرا از در بــدر نگـذاشتـی از عــزّ و نـــاز    زاسـتــانش مــانــده دور اکـنــون فتــاده دربــدر/
شــد هـرات از سیـل اشـک مـردمـان رشک فرات/ مــاه چــون در بـرج آبی کـرد ازیــن منـزل سفـر
نسخـه‏ها رفـتنـد در جلـد سیــاه از ســوگ و درد/ بـستـه بـر ســر جـدول زر هـم کبـود از لاجـورد
*
نیست اکنون درخور مـا خـوان مهر و قرص مـاه/ زانکـه مـا خـوانی نمیخـواهیـم بعـد از پـادشـاه
شهــریـارا هــر کـــرا از خـاک ره بــرداشـتـی/ ایـن زمـان افکنده بـر خـاک و بـر سـر خاک راه
مــن کــه اللهـم خــلّـــد در قـلــم آوردمــی/ بـازگـو تــا چـون نویسم ایـن زمـان طاب ثـراه
تــا محقق گـشت بــر کتّـاب عـالـم ایـن خبـر/ از زبـان کـلکـهـا نــامــد بـــرون جـــز آه آه
تــا بتوقیع اجــل شــد نــامــۀ عمـرش سجـل /حال من چـون خط پریشان گشته خط اینک گواه
نسـخ تعلیـق از غبـار غـم نـسـازد چهـره پــاک /چـون نخواننـدش دگـر هرگـز بــه نـزد پادشـاه
               می‏نوشتم صفحـه‏ای از جنـگ بـرگشـت آن ورق /    می‏کنم صـد صفـحـه را این دم ز دودِ دل سـیـاه
بـاغ شـد بی‏آب گــویی رفت آب از جـو مگــر/ سـروها را خـواهـم آبی دادن از جــویِ جـگــر
*
شـد وجـود نــازک شــه صبح در شــام عــدم/ آن دمش نگذاشتی ای صبحدم این دم به دم (بدم)
گـر سیـه پـوشنـد خلـق از ماتـم سلطان رواست/ جـملـه در آب سیـه غـرقنـد خـاص اهـل قـلـم
چـون نویسم فصل از بــاب غــم او در کتــاب / سرخ گردد باب و فصلش ز اشک چشمم دمبـدم
گشتـه خـم قـد مـن از درد شهنشـه هــر گـهی/ در قـلـم آرم الـف دالـی شـود خـم چـون قـدم
گـر گلـی کـم شـد ز گلـزار جهـان آخر چه شد/ ور ز درج سلطنت کـم شد دری زین هم چه غم
آفـتــاب دولـت سـلـطان اعــظــم شــاهـــرخ/ بــاد بــر خلـق جهـان تابنـده از لطـف و کــرم
شـه عـلاءالدولـه را در ســایــۀ ایــن پـادشــاه/ شـادمـانی بخش چـون هستنـد بــا اخـوان بهـم
از بـــرای حــرمــت روح شـهنـشـاه جــهــان/ بیـش دادی حرمتـم شـاهـا گــر از اقــران کمـم
تـا کــه القـاب شهنشـه را نـویـسـد در کـتـاب/ بـاد چـون جعـفر هـزارش بنده تـا یوم الحساب»

                                انجامۀ شاهنامۀ بایسنغری که در کاخ گلستان نگهداری می شود

کتابنامه
1- بیانی، دکتر مهدی: احوال و آثار خوشنویسان (4 ج)، انتشارات علمی، 1363
2- یک نسخۀ نفیس از مجمع التواریخ حافظ ابرو، مجلۀ یادگار، سال چهارم، شماره 10-9، خرداد و تیر 1327
3- حبيبي، عبدالحي: هنر عهد تيموريان و متفرعات آن، انتشارات بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1355 ش
4-  تاریخ خط و نوشته‏های کهن افغانستان (از عصر قبل‏التاریخ تا کنون)، انجمن تاریخ و ادب افغانستان آکادیمی، کابل، 1350 ش
5- حيدر ميرزا دوغلات، محمد (905-957 ق)، تاريخ رشيدي، به تصحيح عباسقلي غفاري فرد، مركز نشر ميراث مكتوب، تهران، 1383
6- خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین (942-880 ق): تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر (4 ج)، انتشارات خیام، 1380
7- عالی افندی، مصطفی: مناقب هنروران، ترجمه دکتر توفیق ه‍. سبحانی، انتشارات سروش، 1369
8- قلیچ‏خانی، حمیدرضا: رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، روزنه، 1373
9- خط و خوشنویسی در گذر زمان، کتاب ماه هنر، شماره 70-69، خرداد و تیر 1383
10- نخجوانی، حاج حسین: کمال‏الدین جعفر خطاط تبریزی، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تبریز، سال دهم،  شمارۀ 2، تابستان 1337
11- نوايي، امير نظام الدين علي شير (تأليف در 896 ق):‌ تذكرة مجالس النفائس، به سعي و اهتمام علي‏اصغر حكمت، انتشارات منوچهري، تهران، 1363
12- هفت قلمی دهلوی، غلام محمد (متوفی حدود 1239 ق): تذکرۀ خوشنویسان، به سعی و اهتمام و تصحیح احقر عباد محمدهدایت حسن، کلکته، 1910 م.